न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

काठमाडौं, २ असोज । नेपाली कांग्रेस यतिबेला महाधिवेशनको तयारीमा कम र आफ्नो घरभित्रको शक्ति–सन्तुलनको हिसाबकिताबमा बढी व्यस्त देखिन्छ ।

बाहिरबाट हेर्दा कांग्रेस एउटै पार्टी हो, तर भित्र पस्दा तीनवटा राजनीतिक मनोविज्ञान देखिन्छन्—सभापति गगन थापाको नेतृत्वमा अघि बढ्न खोजिरहेको संस्थापन, पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवाको समानान्तर रणनीति र नेता शेखर कोइरालाको ‘दुवै रोकौं, संवाद गरौं’ भन्ने मध्यमार्ग ।

यही तीन धारबीच कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशन अब केवल नेतृत्व चयन गर्ने कार्यक्रम रहेन । यो कांग्रेस एउटै संरचनाभित्र बस्छ कि अलग–अलग बाटो समाउँछ भन्ने प्रश्नसँग जोडिएको छ ।

महाधिवेशनको वडा तहको प्रक्रिया सुरु हुनुअघि नै शक्ति प्रदर्शनको नयाँ दृश्य देखिएको छ । केही दिन अघिसम्म देउवा पक्षमा रहेका नेताहरू गगन थापा नेतृत्वको केन्द्रीय संरचनामा समाहित भएका छन् ।

पछिल्लो चरणमा देउवा पक्षका २१ भन्दा बढी नेताको साथ थापाले पाएको विवरण सार्वजनिक भएको छ । यसअघि देउवा पक्षका करिब ३१ नेता वर्तमान कार्यसमितिमा समायोजन हुने निर्णयसमेत भएको थियो ।

सानेपामा बिहीबार देखिएको दृश्य त्यसैको राजनीतिक संकेत थियो । हिजोसम्म एउटै कित्तामा रहेका नेताहरू आज अर्को कित्तामा उभिएका थिए । कतिपयले एकअर्कालाई अंकमाल गरे ।

अनुहारमा उत्साह थियो । र, त्यो दृश्यले कांग्रेसभित्र एउटा सन्देश दियो—राजनीतिमा स्थायी कित्ता हुँदैन, स्थायी स्वार्थ र सम्भावनाको गणित हुन्छ ।

गगन थापाका लागि यो दृश्य स्वाभाविक रूपमा उत्साहजनक थियो । किनकि संगठनमा आफ्नो पकड विस्तार हुँदै गएको देखिनु कुनै पनि सभापतिका लागि राजनीतिक ऊर्जा हो ।

त्यसैले उनले पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवालाई नै महाधिवेशन उद्घाटन गर्न सार्वजनिक रूपमा निम्तो दिन भ्याए । तर प्रश्न त्यहीँबाट सुरु हुन्छ—देउवालाई उद्घाटनका लागि निम्तो दिइरहँदा कांग्रेसको विवादचाहिँ कहाँ पुग्यो ? यही प्रश्नको उत्तरमा कांग्रेसको वर्तमान संकट लुकेको छ ।

गगनसँग संख्या बढ्यो, तर संकट घटेन
गगन थापा नेतृत्वको संस्थापनले आफूलाई वैधानिक र संगठनात्मक रूपमा अगाडि बढिरहेको शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरिरहेको छ ।

कांग्रेसको आधिकारिक निर्वाचन कार्यतालिकाले असोज ३ गते प्रतिनिधिसभा क्षेत्रीय अधिवेशन, असोज ७ गते जिल्ला अधिवेशन, असोज १० गते प्रदेश अधिवेशन र असोज १६ देखि १९ गतेसम्म केन्द्रीय महाधिवेशन तोकेको छ ।

तर देउवा पक्षले यही प्रक्रियालाई स्वीकार गरेको छैन । उसले अलग प्रक्रियाबाट अघि बढ्ने संकेत दिएको छ । कान्तिपुरको रिपोर्टअनुसार देउवा पक्षले १५ असोजबाट आफ्नो महाधिवेशनतर्फ जाने तयारी गरेको छ ।
अर्थात् कांग्रेसको समस्या अब ‘कसले नेतृत्व गर्ने ?’ भन्ने प्रश्नमा मात्र सीमित छैन ।

समस्या त ‘कुन प्रक्रियाबाट नेतृत्व चयन गर्ने ?’ भन्ने तहमा पुगेको छ । यही कारण गगनको पक्षमा नेता थपिँदै गए पनि विवादको जरो उखेलिएको छैन ।

बरु नयाँ प्रश्न थपिएको छ—यदि एउटै पार्टीका दुई समूहले दुई अलग महाधिवेशन गरे भने त्यसबाट निर्वाचित नेतृत्वमध्ये कसले आफूलाई वैधानिक कांग्रेस भन्ने ? यही प्रश्नको जवाफ कांग्रेसका नेताहरूसँग अहिले छैन ।

देउवा कमजोर कि रणनीतिक ?
सानेपाको दृश्यले देउवा पक्ष कमजोर हुँदै गएको संकेत भने दिएको छ । उनका निकट मानिएका केही नेताहरू गगनतिर लागेका छन् । पछिल्लो समय देउवा पक्षबाट गगन नेतृत्वको संरचनामा नेताहरू समाहित हुने क्रमबारे सार्वजनिक रिपोर्टहरू आएका छन् । तर यहाँ एउटा सावधानी आवश्यक छ ।

नेता थपिँदैमा देउवाको राजनीतिक प्रभाव समाप्त भएको निष्कर्ष निकाल्न हतार हुन्छ । कांग्रेसको संगठनमा देउवाले लामो समयदेखि निर्माण गरेको सम्बन्ध, स्थानीय तहसम्मको नेटवर्क र उनको पक्षमा बाँकी रहेको राजनीतिक शक्ति पनि विवादको अर्को पाटो हो ।

त्यसैले अहिले देखिएको तस्वीरलाई ‘देउवा सकिए’ भनेर बुझ्नु भन्दा देउवा पक्षको शक्ति पुनःव्यवस्थित हुँदैछ भनेर बुझ्नु बढी तथ्यपरक हुन्छ ।

देउवा आफैंले समानान्तर महाधिवेशनको बाटो समाते भने त्यो केवल गगनविरुद्धको व्यक्तिगत संघर्ष हुनेछैन । त्यसले कांग्रेसको संस्थागत वैधता, संगठन र भविष्यको नेतृत्वमाथि लामो विवाद जन्माउन सक्छ ।
शेखरको ‘पटकथा’ले झन् ठूलो प्रश्न उठायो

यही बीचमा शेखर कोइराला भने दुवै पक्षबाट केही पर उभिएका छन् । उनले बिहीबार सार्वजनिक गरेको अपिलमा गगन र देउवा दुवै पक्षले अघि बढाएको महाधिवेशन प्रक्रिया रोक्न आग्रह गरेका छन् ।

उनले कांग्रेस विभाजनबाट आफू रोमाञ्चित हुन नसक्ने भन्दै मध्यमार्गी र विवेकपूर्ण समझदारी खोज्नुपर्ने बताएका छन् । तर उनको एउटा वाक्यले कांग्रेसको विवादलाई सामान्य गुटगत झगडाभन्दा माथि उठाइदिएको छ ।

‘यतिखेर नेपाली कांग्रेसको पटकथा कहाँबाट कसले कसरी लेखिरहेका छन् मलाई थाहा छैन।’

पटकथा कसले लेखिरहेको छ ?
शेखरको यो प्रश्न आफैंमा प्रश्न बनेको छ । यदि कांग्रेसको पटकथा कांग्रेसकै नेताहरूले लेखिरहेका छैनन् भने कसले लेखिरहेको छ ? बाहिरबाट कुनै शक्ति परिचालित छ भन्ने संकेत हो ? वा पार्टीभित्रको निर्णय प्रक्रियामाथि उनको अविश्वास हो ?

उनले स्पष्ट नाम भने दिएका छैनन् । त्यसैले यसको अर्थबारे अन्तिम निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन ।

तर राजनीतिक रूपमा उनको अभिव्यक्तिले एउटा गम्भीर असन्तुष्टि भने देखाउँछ—कांग्रेस आफ्नो निर्णय आफैं गरिरहेको छ कि कसैको अदृश्य प्रभावमा चलिरहेको छ ?

तीन नेता, तीन बाटो
कांग्रेसको वर्तमान अवस्थालाई एउटा त्रिकोणबाट हेर्न सकिन्छ । एक कुनामा गगन थापा छन्—महाधिवेशन तोकिएको समयमै अघि बढाउने अडानसहित ।

अर्को कुनामा शेरबहादुर देउवा छन्—गगन नेतृत्वको प्रक्रियालाई चुनौती दिँदै आफ्नो राजनीतिक वैधता र संगठनात्मक आधार जोगाउने प्रयासमा ।

तेस्रो कुनामा शेखर कोइराला छन्—दुवै प्रक्रियालाई रोक्दै सहमतिको बाटो खोज्नुपर्ने पक्षमा । यही तीन ध्रुवबीच कांग्रेसको भविष्य अड्किएको छ ।

पूर्णबहादुर खड्काको भूमिकाले पनि यही संकटलाई थप रोचक बनाएको छ । उनले दुवै महाधिवेशन रोकिएनन् भने विभाजन रोक्न कठिन हुने भन्दै संवादको पहल गर्न आग्रह गरेका छन् भन्ने विवरण सार्वजनिक भएको छ ।

यसले कांग्रेसभित्र एउटा चौथो मनोविज्ञान पनि देखाउँछ—लडेर जित्नुभन्दा पार्टी जोगाउनुपर्छ भन्ने दबाब । तर समस्या के छ भने सहमतिको भाषा बोल्नेहरू धेरै छन्, सहमतिको सूत्र प्रस्तुत गर्नेहरू कम ।

कार्यकर्ताको प्रश्न : पार्टी कि पद ?
कांग्रेसको अहिलेको सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न नेताहरूले एकअर्कालाई हराउने कि जिताउने भन्ने होइन । प्रश्न हो—कार्यकर्ताले कुन कांग्रेस रोज्ने ? एउटा अधिवेशनमा जाने कि अर्कोमा ?

गगनको प्रक्रियामा सहभागी हुने कि देउवाको आह्वान मान्ने ? शेखरको मध्यमार्ग समातेर दुवै रोक्ने ? यस्तो अवस्थामा गाउँको कांग्रेसलाई केन्द्रको विवादले कति असहज बनाउँछ भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ ।

पार्टीको नेतृत्व तहमा भएको विवाद तलसम्म पुग्दा गुटको विवाद मात्र रहँदैन । त्यसले सम्बन्ध, संगठन, प्रतिनिधि छनोट र अन्ततः कांग्रेसको चुनावी संरचनामाथि प्रभाव पार्न सक्छ ।

त्यसैले अहिले सानेपामा देखिएको अंकमाललाई मात्र कांग्रेसको शक्ति परिवर्तनको अन्तिम प्रमाण मान्न मिल्दैन । त्यो एउटा संकेत हो । अन्तिम परिणाम होइन ।

कांग्रेस फुट्छ कि जोगिन्छ ?
अहिले नै कांग्रेस औपचारिक रूपमा फुट्छ भनेर निष्कर्ष निकाल्नु हतार हुनेछ । तर दुई अलग महाधिवेशनको प्रक्रिया अघि बढेमा विभाजनको जोखिम गम्भीर रूपमा बढ्ने देखिन्छ । पछिल्ला दिनमा कांग्रेस ‘विभाजनको संघारमा’ पुगेको विश्लेषणहरू पनि सार्वजनिक भएका छन् । अबको केही दिन कांग्रेसका लागि निर्णायक छन् ।

गगनले शक्ति बढाउँदै लगेका छन् । देउवा आफ्नो राजनीतिक आधार जोगाउने प्रयासमा छन् । शेखर दुवै पक्षलाई रोक्न खोजिरहेका छन् । खड्का संवादको दबाब बढाइरहेका छन् । तर अन्ततः कांग्रेसलाई निर्णय गर्नुपर्नेछ—महाधिवेशन पहिले कि सहमति पहिले ?

गगनका लागि महाधिवेशन रोक्नु आफ्नो नेतृत्वको राजनीतिक आधार कमजोर पार्ने जोखिम हुन सक्छ । देउवाका लागि गगनको प्रक्रियामा समाहित हुनु आफ्नो पक्षको राजनीतिक दाबी कमजोर पार्ने प्रश्न बन्न सक्छ ।

शेखरका लागि दुवै पक्षको भिडन्तमा कुनै एउटा कित्ता रोज्नु आफ्नो ‘मध्यमार्ग’ गुमाउनु हुन सक्छ । यही कारण तीनै नेता आ–आफ्नो ठाउँमा अडिएका छन् ।

तर कांग्रेसको इतिहासले एउटा कुरा सिकाउँछ—गुटहरू फुट्न सक्छन्, नेता फेरिन सक्छन्, तर पार्टी जोगाउने अन्तिम शक्ति कार्यकर्तामै हुन्छ ।

सानेपामा नेताहरूको अंकमालले उत्सवको दृश्य त देखायो । तर कांग्रेसको वास्तविक परीक्षा सानेपाभन्दा बाहिर हुनेछ—वडा, गाउँ, नगरपालिका र प्रदेश तहमा ।

त्यहाँ कार्यकर्ताले नेताहरूलाई एउटै प्रश्न सोध्नेछन्—‘तपाईंहरू कांग्रेस बचाउन लडिरहनुभएको हो कि कांग्रेसभित्र आफ्नो भाग बचाउन ?’

यही प्रश्नको उत्तरले अबको कांग्रेसको बाटो तय गर्नेछ । अहिले गगनको हातमा संगठनात्मक उत्साह छ । देउवासँग पुरानो राजनीतिक संरचनाको अवशेष र आफ्नो पक्षको दाबी छ ।

शेखरसँग विभाजन रोक्नुपर्ने अपिल छ । तर यी तीनमध्ये कसैसँग पनि अझै कांग्रेसका सबै पक्षलाई एउटै टेबलमा बसाल्ने अन्तिम सूत्र देखिएको छैन ।

त्यसैले कांग्रेसको आजको कथा शक्ति संघर्षको कथा मात्र होइन । यो एकै घरका तीन ढोकाको कथा हो । एउटा ढोकाबाट गगन अघि बढिरहेका छन् । अर्को ढोकाबाट देउवा आफ्नो बाटो खोजिरहेका छन् । र बीचको ढोकामा उभिएर शेखर भनिरहेका छन्—‘पटकथा कसले लेखिरहेको छ, मलाई थाहा छैन ।’

अब कांग्रेस कार्यकर्ताको प्रतीक्षा एउटै छ— पटकथा जसले लेखे पनि, अन्तिम दृश्य कांग्रेस फुटेको नहोस् ।  

यो पनि पढ्नुहोस् :
कांग्रेसमा मिलनको खोजी : दुवै पक्ष सोचमग्न, देउवा दोधारमा

देउवा समूहको विद्रोहले कांग्रेसमा फेरि भाँडभैलो,नेता मिल्ने कि कांग्रेस फुटिरहने ?

दबाबका बीच पन्ध्रौँ महाधिवेशनमा होमियो कांग्रेस