न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

देशैभरका कालिका भगवती मन्दिरमा दशैँको रौनक
शक्तिपीठदेखि जनआस्थासम्म : आस्था, परम्परा र संस्कृतिको संगममा कालिका भगवती, दसैँमा उमङ्ग, भक्तजनको घुइँचो र मौलिक पहिचान जोगाउने चुनौती

छायाचन्द्र भण्डारी 
काठमाडौं । नेपाली समाजमा दसैँ केवल पात्रोमा रातो अक्षरले चिन्ह लगाइएको पर्व होइन, यो त पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको आस्था, परम्परा, पारिवारिक मिलन, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक पहिचानको जीवन्त उत्सव हो। 

जब शरद ऋतुको निर्मल आकाशमुनि दसैँको उल्लास छाउँछ, तब देशका विभिन्न भागमा रहेका कालिका भगवतीका मन्दिरहरूमा श्रद्धा, भक्ति र उत्साहको विशेष रौनक देखिन्छ। मन्दिरका घण्टीहरू बज्न थाल्छन्, पूजाआजाको तयारी तीव्र बन्छ, फूलमाला र अक्षताले पूजास्थल सजिन थाल्छन् अनि देवीको दर्शन गर्ने अभिलाषासहित भक्तजनको पाइला शक्तिपीठतर्फ अघि बढ्छ।

दसैँको आगमनसँगै कालिका भगवतीका मन्दिरहरू धार्मिक अनुष्ठानका केन्द्र मात्र रहँदैनन्, ती नेपाली समाजको सामूहिक स्मृति, सांस्कृतिक निरन्तरता र पुस्तौँदेखिको विश्वासका साक्षीसमेत बन्छन्। कतै घटस्थापनादेखि जमरा राखेर नियमित पूजाआजा गरिन्छ, कतै नवरात्रिभर विशेष आराधना हुन्छ, कतै अष्टमी र नवमीमा बलि परम्परासहितका अनुष्ठान गरिन्छन् भने कतै सात्त्विक पूजा, भजनकीर्तन र सामूहिक प्रार्थनामार्फत देवीको आराधना गरिन्छ।

 यी सबै अभ्यासको स्वरूप एउटै हुँदैन, तर तिनको केन्द्रमा देवीप्रतिको श्रद्धा र कल्याणको कामना जोडिएको हुन्छ।

दसैँको वास्तविक रौनक मन्दिरमा बल्ने दीपमा मात्र होइन, मानिसको मनमा जाग्ने सद्भाव, व्यवहारमा देखिने करुणा र समाजमा स्थापित हुने न्यायको भावनामा पनि हुन्छ। कालिका भगवतीप्रतिको जनआस्थालाई यही व्यापक अर्थमा बुझ्नु आवश्यक छ। धर्मलाई कर्मकाण्डमा सीमित गर्ने होइन, जीवनलाई मर्यादित बनाउने प्रेरणाका रूपमा ग्रहण गर्नु नै पर्वको सार्थकता हो।
नेपाली समाजमा भगवती दुर्गालाई शक्ति, साहस, अन्यायविरुद्धको प्रतिरोध र दुष्ट प्रवृत्तिमाथि धर्मको विजयको प्रतीकका रूपमा आराधना गरिन्छ। यही मान्यताले कालिका भगवतीका मन्दिरहरूलाई दसैँको समयमा विशेष महत्त्व प्रदान गर्छ। देवीको दर्शन गर्न जाने भक्तजनका लागि मन्दिर ढुङ्गा, इँटा र काठले बनेको संरचना मात्र होइन, दुःख–पीडा बिसाउने, मनोकामना व्यक्त गर्ने, आत्मविश्वास जगाउने र परिवारको सुखशान्तिको कामना गर्ने आध्यात्मिक आश्रय पनि हो।

तर एउटा प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ—देवीको चरणमा शिर झुकाउने समाजले आफ्नै व्यवहारमा सत्य, न्याय, इमानदारी र मानवताको सम्मान गर्न सकेको छ कि छैन? दसैँको धार्मिक उत्साहलाई जीवनको नैतिक रूपान्तरणसँग जोड्न सकियो भने मात्र कालिका भगवतीको आराधनाले समाजमा अपेक्षित सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।

नवरात्रिको नवदिन, शक्तिको आराधना र नेपाली मनको उत्सव
दसैँको धार्मिक महत्त्व बुझ्न नवरात्रिको मर्म बुझ्नुपर्छ। हिन्दू धार्मिक परम्पराअनुसार नवरात्रिका नौ दिन देवीका विभिन्न स्वरूपको पूजा, आराधना र साधनामा समर्पित हुन्छन्। घटस्थापनादेखि सुरु हुने यो आध्यात्मिक यात्रामा घरघरमा जमरा राखिन्छ, दुर्गा सप्तशती तथा अन्य धार्मिक ग्रन्थको पाठ गरिन्छ, मन्दिरहरूमा विशेष पूजाआजा हुन्छ र भक्तजनले आफ्नो सामर्थ्यअनुसार व्रत, उपवास तथा दानधर्म गर्छन्।

नवरात्रिको प्रत्येक दिनले साधना, अनुशासन, आत्मसंयम र शक्तिको महत्त्व सम्झाउँछ। देवीको आराधना गर्नु भनेको बाहिरी शक्तिको कामना गर्नु मात्र होइन, आफ्नै मनभित्र रहेका भय, लोभ, अहंकार, अन्याय र नकारात्मक प्रवृत्तिसँग लड्ने आत्मबल विकास गर्नु पनि हो।
यही दर्शनले दसैँलाई धार्मिक पर्वको सीमाभन्दा माथि उठाएर जीवन दर्शनसँग जोड्छ। मानिसले मन्दिरमा पुगेर देवीसँग सुख, शान्ति, समृद्धि र परिवारको कल्याण माग्छ। तर समाजमा शान्ति कायम राख्न आफैँले हिंसा, विभेद र अन्यायलाई प्रश्रय दिनु हुँदैन। समृद्धिको कामना गर्नेले श्रमको सम्मान गर्नुपर्छ। विजयको टीका लगाउनेले पराजित र कमजोरलाई अपमान गर्नु हुँदैन। शक्तिको आराधना गर्नेले शक्तिको दुरुपयोग गर्न हुँदैन।

देवीको पूजा र मानवताको सेवा एकअर्काका विरोधी होइनन्। बरु यी दुईबीचको सम्बन्ध जति बलियो हुन्छ, धार्मिक आस्थाको सामाजिक उपयोगिता पनि त्यति नै बढ्छ।

कालिका भगवतीका मन्दिरमा पुग्ने श्रद्धालुका लागि दसैँ त्यसैले विशेष अवसर हो। कसैले परिवारको सुखका लागि पूजा गर्छ, कसैले रोगव्याधिबाट मुक्ति र स्वास्थ्यको कामना गर्छ, कसैले नयाँ कामको सफलताका लागि भाकल गर्छ भने कसैले विगतका दुःख बिर्सेर नयाँ आशाका साथ देवीको दर्शन गर्छ। विश्वास व्यक्तिगत हुन सक्छ, तर त्यसले सिर्जना गर्ने सामूहिक वातावरण सामाजिक सद्भावको आधार बन्न सक्छ।

बागलुङ कालिका : इतिहास, आस्था र परम्पराको जीवन्त धरोहर

नेपालका प्रसिद्ध कालिका भगवती मन्दिरमध्ये बागलुङको कालिका भगवती मन्दिर विशेष धार्मिक तथा ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको शक्तिपीठका रूपमा परिचित छ। बागलुङ बजारको रामरेखा क्षेत्रस्थित रमणीय वन परिसरमा रहेको यो मन्दिर बागलुङको धार्मिक पहिचानसँग गहिरोसँग जोडिएको छ। यहाँ बडादसैँ र चैतेदसैँका अवसरमा विशेष पूजाआजा तथा मेला आयोजना हुने परम्परा छ। 
मन्दिरको इतिहाससँग जोडिएको प्रचलित विवरणअनुसार तत्कालीन पर्वतका राजा प्रतापीनारायण मल्ल र पाल्पाका राजा मणिमुकुन्द सेनको राजपरिवारबीच वैवाहिक सम्बन्ध कायम हुँदा राजकुमारीले कालिका देवीको मूर्ति साथमा ल्याएको जनविश्वास छ। पछि देवीको मूर्ति हालको मन्दिर रहेको स्थानमा स्थापना गरी पूजा गर्न थालिएको भन्ने विवरण मन्दिरको ऐतिहासिक अभिलेखमा उल्लेख छ। यस परम्पराले मन्दिरको महत्त्वलाई धार्मिक आस्थासँगै ऐतिहासिक स्मृतिसँग पनि जोडेको छ। 
इतिहासका यस्ता प्रसङ्ग केवल पुरानो समयका कथा होइनन्। ती समाजले आफ्नो धार्मिक धरोहर कसरी जोगाउँदै आयो भन्ने बुझाउने सांस्कृतिक दस्तावेज पनि हुन्। पुस्तौँअघि सुरु भएको पूजापरम्परा आज पनि निरन्तर रहनु आफैँमा सामाजिक निरन्तरताको उदाहरण हो।

बागलुङ कालिका मन्दिरमा दसैँका बेला देशका विभिन्न जिल्लाबाट भक्तजन पुग्ने गरेका छन्। विगतका वर्षमा यहाँ दर्शनार्थीको उल्लेख्य भीड लागेको समाचार सार्वजनिक भएका छन्। यस वर्ष पनि नवरात्रिका अवसरमा पूजाआजा गर्न भक्तजन पुगेका छन्। यद्यपि असोजको अविरल वर्षापछि सडक सञ्जाल पूर्ण रूपमा सञ्चालन हुन नसक्दा आवागमन प्रभावित भएको र दर्शनार्थीको सङ्ख्यामा कमी देखिएको स्थानीय समाचारले उल्लेख गरेको छ। 

यसले धार्मिक पर्यटनको विकासमा सडक, यातायात र सुरक्षित आवागमनको महत्त्व पनि स्पष्ट पार्छ। मन्दिरप्रतिको आस्था बलियो हुँदैमा मात्र पर्याप्त हुँदैन; श्रद्धालुलाई सुरक्षित रूपमा पुग्ने बाटो, स्वच्छ वातावरण, व्यवस्थित दर्शन र सहज सेवा पनि आवश्यक हुन्छ।

बागलुङ कालिकाको पहिचान धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन। मन्दिर परिसरमा लाग्ने मेलाले स्थानीय उत्पादन, घरेलु सामग्री, व्यापार तथा सांस्कृतिक गतिविधिलाई समेत प्रोत्साहन गर्दै आएको छ। परम्परागत रूपमा डोका, डाला, नाङ्ला, ठेकी र अन्य घरेलु सामग्रीको किनबेचले स्थानीय अर्थतन्त्रसँग धार्मिक पर्वको सम्बन्ध जोड्ने गरेको विवरण पाइन्छ। 
यस अर्थमा कालिका मन्दिरको महिमा देवीको प्रतिमामा मात्र सीमित छैन; त्यो स्थानीय समाजको इतिहास, श्रम, सीप, व्यापार र सांस्कृतिक जीवनमा समेत फैलिएको छ।
काठमाडौं उपत्यकादेखि तराईसम्म : भगवतीको आराधनामा देश

देशका विभिन्न भागमा रहेका कालिका, काली, दुर्गा र भगवतीका मन्दिरमा दसैँको समयमा विशेष धार्मिक चहलपहल देखिन्छ। काठमाडौं उपत्यकाका कालिकास्थान, नक्साल भगवती, भद्रकाली, शोभा भगवती, गुह्येश्वरी र दक्षिणकालीलगायतका शक्तिपीठमा नवरात्रिका दिन भक्तजन पुग्ने गरेका छन्। यी मन्दिरहरूको धार्मिक परम्परा, वास्तुशैली र पूजाविधिमा भिन्नता भए पनि देवीप्रतिको श्रद्धाले तिनलाई जोडेको छ। 

दक्षिणकालीमा देवीको दर्शन गर्न जाने श्रद्धालुको भीड दसैँका बेला विशेष हुने गरेको छ। उपत्यकाको दक्षिणतर्फ अवस्थित यस मन्दिरमा भक्तजनले मनोकामना पूरा हुने विश्वासका साथ पूजा गर्ने परम्परा छ। यस्तै, काठमाडौंका विभिन्न शक्तिपीठमा नवरात्रिका अवसरमा विशेष सजावट, धार्मिक मन्त्रोच्चारण, भजनकीर्तन र पूजाआजाले वातावरण भक्तिमय बनाउने गरेको छ। 
काभ्रेपलाञ्चोकको पलाञ्चोक भगवती मन्दिर पनि देवी आराधनाको महत्त्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा परिचित छ। राजविराजस्थित चण्डी भगवती मन्दिरमा समेत बडादसैँका अवसरमा भक्तजनको उपस्थिति बढ्ने गरेको छ। यस्ता धार्मिक स्थलले स्थानीय समुदायको परम्परा र राष्ट्रिय धार्मिक पर्यटनलाई जोड्ने काम गर्छन्। 

पूर्वदेखि पश्चिमसम्म देवीका नाम, मन्दिरका स्वरूप र पूजाका विधि फरक हुन सक्छन्। कतै कालिका, कतै दुर्गा, कतै चण्डी र कतै भगवतीका रूपमा देवीको आराधना गरिन्छ। तर यी परम्पराको मूल भावमा शक्ति, संरक्षण, कल्याण र अधर्ममाथि धर्मको विजयको कामना पाइन्छ।

यस विविधतालाई कमजोरी होइन, नेपाली संस्कृतिको शक्ति मान्नुपर्छ। धर्म र संस्कृतिको नाममा सबैले एउटै तरिकाले पूजा गर्नुपर्छ भन्ने आग्रहभन्दा फरक परम्परालाई सम्मान गर्दै साझा मानवीय मूल्यलाई बलियो बनाउनु बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

नेपालको धार्मिक पहिचान अनेकौँ परम्पराको सहअस्तित्वबाट बनेको छ। हिन्दू तथा बौद्ध समुदायबीच साझा धार्मिक स्थलप्रतिको श्रद्धाले पनि नेपाली समाजमा सांस्कृतिक अन्तरसम्बन्धको उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। नेपाल पर्यटन बोर्डले उल्लेख गरेका उपत्यकाका कतिपय शक्तिपीठमा हिन्दू र बौद्ध दुवै समुदायको आस्था जोडिएको पाइन्छ। 

यही सहिष्णुता नेपाली समाजको सांस्कृतिक सम्पत्ति हो। आस्था मानिसलाई जोड्नका लागि हो, विभाजन गर्नका लागि होइन। देवीको मन्दिरमा बल्ने दीपले अर्को धर्म मान्ने मानिसको बाटो पनि उज्यालो बनाउन सक्नुपर्छ। दसैँको सन्देश यही उदारतामा अझ सुन्दर देखिन्छ।
घटस्थापनादेखि विजयादशमीसम्म : विधि, विश्वास र विजयको सन्देश

दसैँको धार्मिक यात्रा घटस्थापनाबाट सुरु भएर विजयादशमीमा पुग्दा विशेष अर्थ प्राप्त गर्छ। घटस्थापनाका दिन घर तथा मन्दिरमा विधिपूर्वक जमरा राखिन्छ। त्यसपछि नवरात्रिका दिनमा देवीको आराधना गरिन्छ। महाअष्टमी र महानवमीमा शक्तिपीठहरूमा विशेष पूजाआजा हुन्छ भने विजयादशमीका दिन मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ।

यी प्रत्येक संस्कारको आफ्नै प्रतीकात्मक महत्त्व छ। जमरा नयाँ जीवन, उर्वरता र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। टीकाले शुभकामना र आशीर्वादको भाव व्यक्त गर्छ। मान्यजनको हातबाट टीका ग्रहण गर्ने संस्कारले पारिवारिक सम्बन्ध, पुस्ताबीचको सम्मान र सामाजिक आत्मीयतालाई निरन्तरता दिन्छ।
मन्दिरमा पुगेर देवीको दर्शन गर्ने भक्तजनका लागि नवरात्रि आत्मशुद्धि र सङ्कल्पको अवसर पनि हो। 

कसैले मनोकामना पूरा होस् भनेर पूजा गर्छन्, कसैले परिवारका दिवङ्गत सदस्यको सम्झनामा प्रार्थना गर्छन्, कसैले नयाँ जीवनयात्राको सुरुवातका लागि आशीर्वाद माग्छन्। धर्मको यही व्यक्तिगत अनुभूति सामूहिक रूपमा अभिव्यक्त हुँदा मन्दिर परिसरमा भावनात्मक एकताको वातावरण निर्माण हुन्छ।

महाअष्टमी र महानवमीमा शक्तिको आराधना विशेष महत्त्वका साथ गरिन्छ। परम्पराअनुसार कतिपय मन्दिरमा पशुबलि दिइन्छ भने कतिपय स्थानमा फलफूल, नरिवल, अन्न तथा अन्य सात्त्विक सामग्री चढाएर पूजा गरिन्छ। पूजाविधि मन्दिर र स्थानीय परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छ। 

यस्ता परम्परालाई बुझ्दा धार्मिक आस्थाको सम्मानसँगै करुणा, जिम्मेवारी र सामाजिक संवेदनशीलतालाई पनि महत्त्व दिनुपर्छ। पूजा विधि फरक भए पनि मानिसको आचरणमा सत्य, अहिंसा, परोपकार र न्यायको भावना विकसित हुनु सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो।

देवीको हातमा रहेको शस्त्र अन्यायविरुद्धको प्रतीक हो; त्यसैले देवीको पूजा गर्नेले अन्यायको पक्षमा उभिने छुट पाउँदैन।
दसैँलाई केवल विजयको उत्सवका रूपमा होइन, आफ्नै कमजोरीमाथि विजय हासिल गर्ने अवसरका रूपमा पनि लिन सकिन्छ। क्रोधमाथि संयमको विजय, लोभमाथि सन्तोषको विजय, अहंकारमाथि विनम्रताको विजय र अन्यायमाथि न्यायको विजय नै दसैँको आध्यात्मिक सन्देश हो।

धर्म, संस्कृति र नयाँ पुस्ता : परम्परा जोगाउने जिम्मेवारी
समय परिवर्तनशील छ। जीवनशैली बदलिएको छ, प्रविधिको प्रभाव बढेको छ, नयाँ पुस्ताको सोच र प्राथमिकता पनि फरक हुँदै गएको छ। यस्तो अवस्थामा धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराको निरन्तरता कसरी कायम राख्ने भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण बनेको छ।

आजका बालबालिका र युवालाई दसैँको अर्थ केवल नयाँ लुगा लगाउने, मीठो खाने र दक्षिणा प्राप्त गर्ने पर्वका रूपमा मात्र बुझाइयो भने यसको गहिरो सांस्कृतिक महत्त्व ओझेलमा पर्न सक्छ। उनीहरूलाई दसैँ किन मनाइन्छ, देवी दुर्गाको धार्मिक महत्त्व के हो, जमरा र टीकाको प्रतीकात्मक अर्थ के हो तथा मन्दिरको इतिहास र परम्परा किन जोगाउनुपर्छ भन्ने विषयमा जानकारी दिनु आवश्यक छ।

कालिका भगवतीका मन्दिरहरू यसका लागि खुला सांस्कृतिक पाठशाला बन्न सक्छन्। मन्दिरको इतिहास, मूर्तिकलाको विशेषता, पूजाविधि, स्थानीय किंवदन्ती, गुठी परम्परा र मेला संस्कृतिबारे व्यवस्थित अभिलेख तयार गर्न सकिन्छ। विद्यालय तथा समुदायसँग सहकार्य गरेर नयाँ पुस्तालाई सम्पदा संरक्षणको अभियानमा सहभागी गराउन सकिन्छ।

धार्मिक सम्पदा संरक्षण भनेको पुरानो संरचनामा रङरोगन गर्नु मात्र होइन। त्यससँग जोडिएको इतिहास, मौलिक वास्तुकला, पुरातात्त्विक वस्तु, स्थानीय भाषा, लोकगीत, जात्रा, मौखिक परम्परा र समुदायको स्मृतिसमेत जोगाउनु हो।

मन्दिर परिसरलाई अनावश्यक आधुनिक संरचनाले भरिदिने, ऐतिहासिक स्वरूप नष्ट हुने गरी निर्माण गर्ने वा स्थानीय मौलिकता मेटिने गरी व्यावसायिक गतिविधि बढाउने कामबाट सचेत रहनुपर्छ। विकास आवश्यक छ, तर विकासको नाममा पहिचान मेटिनु हुँदैन।

धार्मिक सम्पदा पुस्तौँको साझा धरोहर हो। यसको संरक्षण कुनै एक व्यक्ति, पुजारी वा व्यवस्थापन समितिको मात्र दायित्व होइन; राज्य, स्थानीय तह, समुदाय, अनुसन्धानकर्ता, सञ्चारमाध्यम र नागरिक सबैको साझा जिम्मेवारी हो।

मन्दिरको रौनकसँगै स्थानीय अर्थतन्त्रमा उत्साह

दसैँको समयमा मन्दिरमा बढ्ने चहलपहलले धार्मिक पर्यटन र स्थानीय अर्थतन्त्रमा पनि प्रभाव पार्छ। भक्तजनको आगमनसँगै फूलमाला, पूजासामग्री, फलफूल, प्रसाद, स्थानीय परिकार, यातायात तथा अन्य सेवाको माग बढ्न सक्छ। धार्मिक स्थलको आसपास रहेका साना व्यवसायी, किसान, हस्तकलाकर्मी र सेवा प्रदायकले अतिरिक्त आम्दानीको अवसर पाउन सक्छन्।

विशेषगरी बागलुङ कालिका मन्दिरमा लाग्ने परम्परागत मेलाले धार्मिक गतिविधिसँगै स्थानीय उत्पादन तथा व्यापारलाई जोड्दै आएको छ। स्थानीय घरेलु सामग्री र हस्तकलाको प्रवर्द्धनले परम्परागत सीपलाई निरन्तरता दिन सहयोग पुर्‍याउँछ। 

यद्यपि धार्मिक पर्यटनको विकासलाई भीड र कारोबारको सङ्ख्यामा मात्र मापन गर्नु पर्याप्त हुँदैन। पर्यटकको आगमनले स्थानीय समुदायलाई कति लाभ पुर्‍यायो, रोजगारी कति सिर्जना भयो, स्थानीय उत्पादनले कस्तो बजार पायो र मन्दिरको आम्दानी पारदर्शी रूपमा व्यवस्थापन भयो कि भएन भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।

मन्दिर व्यवस्थापन समितिले आयव्ययको नियमित विवरण सार्वजनिक गर्ने, स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने, स्थानीय युवालाई पर्यटनसम्बन्धी सीप प्रदान गर्ने र सरसफाइमा लगानी गर्ने व्यवस्था गर्न सक्छ। यसबाट धार्मिक पर्यटनलाई दिगो आर्थिक गतिविधिमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।

धार्मिक स्थलमा व्यापार हुनु आफैँमा गलत होइन। तर भक्तजनको श्रद्धालाई अनुचित नाफाको माध्यम बनाउनु हुँदैन। पूजासामग्रीको मूल्य, पार्किङ शुल्क, शौचालय तथा अन्य सेवाको शुल्क स्पष्ट हुनुपर्छ। श्रद्धालुबाट लिइने रकम र चन्दाको व्यवस्थापन पारदर्शी हुनुपर्छ।

धर्मको नाममा ठगी, बिचौलियाको अनुचित प्रभाव र अनावश्यक आर्थिक भार बढ्यो भने मन्दिरप्रतिको विश्वास कमजोर हुन सक्छ। त्यसैले धार्मिक पर्यटनको विस्तारसँगै उत्तरदायी व्यवस्थापन पनि आवश्यक छ।

आस्थाको केन्द्रमा स्वच्छता, सुरक्षा र सुशासन
दसैँको समयमा मन्दिरहरूमा भक्तजनको आवागमन बढ्ने भएकाले सुरक्षा र व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। भीड व्यवस्थापन, सवारीसाधनको पार्किङ, पैदलयात्रुको सुरक्षित आवागमन, प्राथमिक उपचार, खानेपानी, शौचालय र फोहोर व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ।

विशेषगरी ज्येष्ठ नागरिक, बालबालिका, अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा स्वास्थ्य समस्या भएका भक्तजनलाई सहज रूपमा दर्शन गर्ने व्यवस्था मिलाउनु मन्दिर व्यवस्थापनको महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी हो। लामो समय लाइनमा बस्नुपर्ने अवस्थामा पानी, विश्रामस्थल र आपत्कालीन स्वास्थ्य सेवाको व्यवस्था हुनु आवश्यक छ।

स्थानीय प्रशासन, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी बल, स्वास्थ्यकर्मी, स्वयंसेवक र मन्दिर व्यवस्थापन समितिबीच समन्वय भएमा भीड व्यवस्थापन प्रभावकारी बन्न सक्छ। सडक अवरुद्ध हुने वा प्राकृतिक विपद्को जोखिम भएका क्षेत्रमा वैकल्पिक मार्ग, सूचना प्रवाह र उद्धारको तयारी पनि आवश्यक हुन्छ।

धार्मिक स्थलको सौन्दर्य केवल मन्दिरको गजुर, मूर्ति वा सजावटमा निर्भर हुँदैन। वरिपरिको वातावरण स्वच्छ र सुरक्षित छ कि छैन भन्ने कुराले पनि त्यसको गरिमा निर्धारण गर्छ।

प्लास्टिकजन्य फोहोर जथाभावी फाल्ने, नदी तथा वन क्षेत्रमा प्रदूषण फैलाउने, ध्वनि प्रदूषण बढाउने र ऐतिहासिक संरचनामा क्षति पुर्‍याउने प्रवृत्ति नियन्त्रण गर्नुपर्छ। भक्तजनले पनि आफ्नो धार्मिक जिम्मेवारीलाई वातावरणीय जिम्मेवारीसँग जोड्नुपर्छ।

देवीको मन्दिर सफा राख्नु पनि पूजा हो; सार्वजनिक

सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु पनि धर्म हो; विपद्मा परेकालाई सहयोग गर्नु पनि आराधना हो।
यो सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्न सकियो भने दसैँको धार्मिक उत्सवले सामाजिक उत्तरदायित्वको नयाँ संस्कार स्थापित गर्न सक्छ।

धर्मको नाममा विभेद होइन, समानताको सन्देश
धार्मिक आस्थाको वास्तविक शक्ति मानिसलाई जोड्न सक्ने क्षमतामा हुन्छ। समाजमा जातीय, आर्थिक, लैङ्गिक वा अन्य कुनै आधारमा हुने विभेदले धार्मिक मूल्यको सारलाई कमजोर बनाउँछ। मन्दिरमा पुग्ने मानिसको पहिचान उसको सम्पत्ति, पद वा सामाजिक हैसियतबाट होइन, उसको मानवीय मर्यादाबाट हुनुपर्छ।

धार्मिक स्थलहरू सबैका लागि सम्मानजनक र सुरक्षित वातावरण भएका स्थान बन्नुपर्छ। महिला, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा कमजोर आर्थिक अवस्था भएका व्यक्तिले पनि समान सम्मानका साथ पूजा गर्न पाउने व्यवस्था हुनुपर्छ।

दसैँले पारिवारिक सम्बन्धलाई पुनः जोड्ने अवसर प्रदान गर्छ। टाढा रहेका परिवारका सदस्य घर फर्किन्छन्, पुराना मनमुटाव बिर्सने प्रयास हुन्छ र आफन्तबीच आत्मीयता बढ्छ। तर यो मेलमिलाप घरपरिवारमा मात्र सीमित रहनु हुँदैन। समाजमा विभाजित भएका मानिसबीच संवाद, सहयोग र विश्वास पुनःस्थापित गर्ने अवसरका रूपमा पनि दसैँलाई उपयोग गर्न सकिन्छ।

समाजमा अन्याय, भ्रष्टाचार, शोषण र विभेद कायम छन् भने धार्मिक उत्सवले ती समस्याबाट आँखा चिम्लिनु हुँदैन। बरु धर्मले मानिसलाई अन्यायविरुद्ध बोल्ने नैतिक साहस दिनुपर्छ।
देवीको आराधना गरेर घर फर्किएको मानिसले श्रमिकको पारिश्रमिक नदिने, सार्वजनिक सम्पत्ति दुरुपयोग गर्ने, कमजोरमाथि अत्याचार गर्ने वा पदको दुरुपयोग गर्ने हो भने उसको पूजा र व्यवहारबीच विरोधाभास देखिन्छ।

त्यसैले दसैँको सन्देशलाई कर्मसँग जोड्न आवश्यक छ। मन्दिरमा प्रार्थना गर्ने हातले विपन्नलाई सहयोग गर्नुपर्छ। देवीको जयजयकार गर्ने स्वरले अन्यायमा परेका मानिसको पक्षमा पनि बोल्न सक्नुपर्छ। विजयादशमीको टीका लगाउने निधारमा न्याय र इमानदारीको सङ्कल्प पनि हुनुपर्छ।

आस्था र आधुनिकताको सन्तुलन
आधुनिक समाजमा धार्मिक परम्परालाई कसरी बुझ्ने भन्ने विषयमा विभिन्न धारणा छन्। कतिपयले धार्मिक परम्परालाई सांस्कृतिक पहिचानको आधार मान्छन् भने कतिपयले त्यसको सामाजिक र वैज्ञानिक पक्षमाथि प्रश्न उठाउँछन्। लोकतान्त्रिक समाजमा प्रश्न गर्ने अधिकार र आस्था राख्ने स्वतन्त्रता दुवैको सम्मान हुनुपर्छ।

धार्मिक परम्पराको संरक्षणका नाममा अन्धविश्वासलाई प्रोत्साहन गर्नु उचित हुँदैन। त्यस्तै, आधुनिकताको नाममा समाजको इतिहास, संस्कृति र सामूहिक स्मृतिलाई तिरस्कार गर्नु पनि बुद्धिमानी होइन।

कालिका भगवतीका मन्दिरहरूमा देखिने जनआस्था समाजको सांस्कृतिक वास्तविकता हो। यसलाई बुझ्न धार्मिक विश्वासको सम्मान गर्नुपर्छ, तर व्यवस्थापन, आर्थिक पारदर्शिता, सम्पदा संरक्षण र सामाजिक प्रभावबारे प्रश्न गर्न पनि सक्नुपर्छ।
आस्थाको सम्मान र आलोचनात्मक चेतना एकअर्काका शत्रु होइनन्। बरु यी दुवैको सन्तुलनले धार्मिक संस्थालाई अझ उत्तरदायी र विश्वसनीय बनाउन सक्छ।

मन्दिरमा हुने गतिविधिको अभिलेखीकरण, ऐतिहासिक दस्तावेजको संरक्षण, डिजिटल माध्यमबाट सही सूचना प्रवाह र अनलाइन ठगीविरुद्ध सचेतना बढाउन सकिन्छ। धार्मिक पर्यटनलाई व्यवस्थित गर्न प्रविधिको प्रयोग गर्न सकिन्छ, तर प्रविधिका कारण मौलिकता र मानवीय सम्बन्ध कमजोर बन्न दिनु हुँदैन।

नयाँ पुस्ताले परम्परालाई केवल विरासतका रूपमा होइन, बुझेर संरक्षण गर्नुपर्ने सम्पत्तिका रूपमा ग्रहण गर्नुपर्छ। यसका लागि धर्मगुरु, इतिहासकार, शिक्षक, पत्रकार र स्थानीय समुदायबीच सहकार्य आवश्यक छ।
दसैँको रौनक : उत्सव मात्र होइन, राष्ट्रिय एकताको आधार
नेपाल भौगोलिक, भाषिक, जातीय र सांस्कृतिक विविधताले सम्पन्न देश हो। हिमाल, पहाड र तराईका समुदायका आफ्नै जीवनशैली, परम्परा र धार्मिक अभ्यास छन्। यस्ता विविधताबीच दसैँले ठूलो जनसमुदायलाई साझा सांस्कृतिक अनुभवमा जोड्ने भूमिका खेल्छ।

कालिका भगवतीका मन्दिरहरूमा देशका विभिन्न भागबाट आउने श्रद्धालुबीच हुने भेटघाट, स्थानीय समुदायले गर्ने स्वागत र धार्मिक मेलामा देखिने सामूहिक सहभागिताले सामाजिक सम्बन्धलाई विस्तार गर्छ।

तर राष्ट्रिय एकताको अर्थ सबैले एउटै संस्कृति वा धार्मिक अभ्यास अपनाउनुपर्छ भन्ने होइन। एकताको आधार फरकपनलाई स्वीकार गर्ने उदारता, परस्पर सम्मान र समान नागरिक मर्यादा हो।

दसैँ मनाउने वा नमनाउने व्यक्तिको स्वतन्त्रता सम्मानित हुनुपर्छ। आफ्नो धर्म र परम्परा अभ्यास गर्ने अधिकारसँगै अरूको आस्था र स्वतन्त्रताको सम्मान गर्ने जिम्मेवारी पनि रहन्छ। यही लोकतान्त्रिक चेतनाले धार्मिक उत्सवलाई अझ समावेशी बनाउन सक्छ।
कालिका भगवतीको मन्दिरमा प्रज्वलित दीपले श्रद्धालुको मन उज्यालो पारोस्, तर त्यसको प्रकाश समाजका सीमान्तकृत समुदायसम्म पनि पुग्न सकोस्। देवीको आराधनाले व्यक्तिमा आत्मबल जगाओस्, तर त्यो आत्मबल कमजोरमाथि शासन गर्न होइन, अन्यायविरुद्ध उभिन प्रयोग होस्।

दसैँको विजयलाई वास्तविक अर्थमा मनाउन समाजमा शान्ति, न्याय, समानता र सद्भावको वातावरण निर्माण गर्नु आवश्यक छ। यसका लागि धार्मिक संस्थाहरूले सामाजिक सेवाका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छन्। विपन्न परिवारलाई सहयोग, ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान, बालबालिकाको शिक्षामा योगदान र विपद्मा परेका नागरिकको उद्धारमा सहभागिता जनाउन सकिन्छ।
यस्ता कामले मन्दिरको सामाजिक भूमिका विस्तार गर्छन्। पूजा र सेवाबीचको सम्बन्ध बलियो हुँदा धार्मिक आस्था व्यवहारमा देखिने मानवीय मूल्यमा रूपान्तरण हुन्छ।

निष्कर्ष : देवीको आराधनासँगै संस्कृतिको संरक्षण

देशैभरका कालिका भगवती तथा अन्य देवीका मन्दिरमा दसैँको रौनकले नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक निरन्तरता र सामूहिक उत्साहलाई उजागर गरेको छ। नवरात्रिको पूजाआजा, मन्दिरमा भक्तजनको चहलपहल, स्थानीय मेलाको परम्परा र परिवारबीचको आत्मीयताले दसैँलाई नेपाली जनजीवनको महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व बनाएका छन्।

बागलुङ कालिका मन्दिरको ऐतिहासिक विरासतदेखि काठमाडौं उपत्यकाका शक्तिपीठ र देशका विभिन्न भागमा रहेका भगवती मन्दिरसम्म फैलिएको धार्मिक परम्पराले नेपालको सांस्कृतिक विविधतालाई जीवन्त बनाएको छ। यी सम्पदाको संरक्षण, व्यवस्थापन र प्रवर्द्धन गर्न सकेमा धार्मिक पर्यटन, स्थानीय अर्थतन्त्र र सांस्कृतिक पहिचानलाई समेत लाभ पुग्न सक्छ।

तर दसैँको रौनकलाई केवल भीड, सजावट, व्यापार र बाहिरी उत्सवमा सीमित गर्नु हुँदैन। यसको वास्तविक महत्त्व मानिसको व्यवहारमा देखिने सकारात्मक परिवर्तनमा छ। सत्यप्रतिको निष्ठा, अन्यायविरुद्धको साहस, कमजोरप्रतिको करुणा, श्रमको सम्मान र सार्वजनिक जीवनमा इमानदारी नै देवीको आराधनालाई सार्थक बनाउने मूल्य हुन्।

आज समाजले खोजेको शक्ति केवल बाहुबल होइन, सत्य बोल्ने साहस हो। खोजेको विजय केवल प्रतिस्पर्धीलाई हराउनु होइन, आफ्नै अहंकार र लोभलाई पराजित गर्नु हो। खोजेको समृद्धि केवल धनको थुप्रो होइन, सबैले सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने न्यायपूर्ण वातावरण हो।

दसैँले यही सन्देश दिन सकोस्—आस्था मनमा, संस्कार व्यवहारमा, संस्कृति पुस्तान्तरणमा र मानवता जीवनको केन्द्रमा।
कालिका भगवतीको जयजयकार मन्दिरको प्राङ्गणमा मात्र सीमित नहोस्; सत्य, न्याय, करुणा र सद्भावका रूपमा हरेक नेपालीको जीवनमा प्रतिध्वनित होस्। यही दसैँको वास्तविक विजय हो, यही धर्म–संस्कृतिको सार हो र यही समृद्ध नेपाली समाजको आधार हो।