न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

काठमाडौं, २६ कात्तिक । सूर्य उपासनाको महापर्व छठ नजिकिँदै गर्दा काठमाडौँ उपत्यकाका विभिन्न नदी किनार, तलाउ तथा जलाशयमा तयारी तीव्र पारिएको छ ।

पछिल्ला वर्षमा काठमाडौँ उपत्यकामा छठ पर्व मनाउनेको सङ्ख्या निरन्तर बढ्दै गएपछि यस वर्ष पनि विभिन्न १७ स्थानमा छठ घाट निर्माण, सरसफाइ, सजावट तथा व्यवस्थापनको काम भइरहेको छ ।

तराई–मधेशको मौलिक धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा स्थापित छठ पर्व अहिले भूगोल, भाषा, जातजाति र समुदायको सीमाभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय एकता, धार्मिक सहिष्णुता र सामाजिक सद्भावको प्रतीक बन्दै गएको छ ।

काठमाडौँका गौरीघाट, गुह्येश्वरी, कमलपोखरी, बागमती नदी किनार, टेकु, वंशीघाटलगायत स्थानमा छठ पर्व मनाउन आवश्यक तयारी भइरहेको छ ।

नदी तथा पोखरीका किनारमा व्रतालुका लागि पूजा स्थल निर्माण गर्ने, घाट सफा गर्ने, पाल टाँग्ने, बत्ती तथा सजावटको व्यवस्था मिलाउने र भक्तजनको आवतजावतलाई सहज बनाउने काम भइरहेको छ ।

छठ पर्वका अवसरमा अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएर पूजा गर्ने परम्परा रहेकाले नदी, तलाउ तथा जलाशयका किनारलाई विशेष रूपमा सजाउने गरिन्छ ।

गौरीघाटस्थित छठ पूजा व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष अनिल सिंहका अनुसार गौरीघाटमा मात्रै ५५७ जना व्रतालुले एकैपटक पूजा गर्न सक्ने गरी घाट निर्माण भइरहेको छ । घाटमा पाल टाँग्ने, बत्तीको व्यवस्था गर्ने, नदी किनार सरसफाइ गर्ने तथा आवश्यक पूर्वाधार तयार पार्ने काम भइरहेको उनले जानकारी दिए ।

“काठमाडौँमा पनि छठ मनाउने परम्परा बढ्दो छ । हामीले यसको तयारी अन्तिम चरणमा पुर्यामएका छौँ । पाल टाँग्ने र सरसफाइ गर्ने काम भइरहेको छ,” अध्यक्ष सिंहले भने ।

काठमाडौँमा छठ पर्व मनाइने प्रमुख स्थानमा गौरीघाट र गुह्येश्वरी क्षेत्र, कमलपोखरी, बागमती नदी किनारको थापाथली, टेकु, वंशीघाट, कुपण्डोल र बल्खु क्षेत्र रहेका छन् ।

त्यसैगरी विष्णुमती नदी किनार, नख्खु नदी किनार, तीनकुने दोभान, टङ्केश्वर, बोक्सीदह, कुलेश्वर, रामघाट तथा बालाजुस्थित बाइसधारामा पनि छठ पूजा गर्ने गरिएको छ ।

काठमाडौँ महानगरपालिकाले विगतका वर्षमा कमलपोखरी, गौरीघाट, बोक्सीदह, बागमती दोभान, टङ्केश्वर, बल्खुस्थित कुमारी क्लब क्षेत्र, कुलेश्वर भलिबल ग्राउन्ड र रामघाटलाई छठ पूजाका प्रमुख स्थलका रूपमा व्यवस्थापन गर्दै आएको छ । बालाजु बाइसधारा र वंशीघाटलगायत स्थानमा पनि पर्वका अवसरमा घाट निर्माण तथा व्यवस्थापन हुँदै आएको छ ।

यसरी हेर्दा छठ पर्व अब तराई–मधेशमा सीमित धार्मिक उत्सव मात्र रहेन । रोजगारी, व्यापार, शिक्षा तथा अन्य पेसाका सिलसिलामा काठमाडौँमा बसोबास गर्दै आएका मधेशी समुदायले सुरु गरेको सामूहिक पर्व मनाउने परम्पराले अहिले अन्य समुदायलाई समेत आकर्षित गरेको छ ।

राजधानीका नदी किनारमा बढ्दै गएको छठको रौनकले नेपालको बहुसांस्कृतिक समाजमा धार्मिक आस्था कसरी साझा उत्सवका रूपमा विस्तार भइरहेको छ भन्ने सन्देश पनि दिएको छ ।

चार दिनको कठोर व्रत र सूर्य उपासनाको परम्परा
छठ पर्व धार्मिक विधि, अनुशासन, पवित्रता र आत्मसंयममा आधारित पर्व हो । कार्तिक शुक्ल पक्षको षष्ठी तिथिमा मुख्य पूजा गरिने भएकाले यसलाई छठ भनिएको धार्मिक मान्यता छ ।

सूर्यदेव र छठी माताको आराधना गरिने यस पर्वमा व्रतालुले पारिवारिक सुख, शान्ति, सन्तानको दीर्घायु, आरोग्यता, समृद्धि तथा मनोकामना पूर्तिका लागि व्रत बस्ने परम्परा छ ।

छठ पर्व सामान्यतया चार दिनसम्म विभिन्न विधि र धार्मिक आस्थाका साथ मनाइन्छ । पहिलो दिन नहाय–खाय विधिबाट पर्वको सुरुवात हुन्छ । यस दिन व्रतालुले स्नान गरी घर तथा पूजास्थल सफा गर्छन् ।

शुद्ध र सात्त्विक भोजन ग्रहण गरेर शरीर र मनलाई पूजाका लागि तयार पारिन्छ । खानपानमा विशेष शुद्धता अपनाइन्छ । चोखो पानी, सफा भाँडाकुँडा र शुद्ध खाद्य सामग्रीको प्रयोगलाई अनिवार्यजस्तै मानिन्छ ।

दोस्रो दिन खरना विधि गरिन्छ । यस दिन व्रतालुले दिनभर उपवास बसेर साँझ छठी माताको पूजा गरेपछि प्रसाद ग्रहण गर्छन् । गहुँको रोटी, खीर तथा अन्य सात्त्विक परिकार खरनाको प्रमुख प्रसादका रूपमा तयार गरिन्छ ।

खरनापछि व्रतालुले मुख्य पूजा सम्पन्न नभएसम्म निर्जला उपवास बस्ने परम्परा छ । यसलाई छठ पर्वको सबैभन्दा कठिन धार्मिक अनुशासनमध्ये एक मानिन्छ ।

तेस्रो दिन अर्थात् षष्ठी तिथिको साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिइन्छ । यस दिन व्रतालु तथा परिवारका सदस्यहरू बाँसका सुप, डालो र टोकरीमा ठेकुवा, भुसुवा, फलफूल, उखु, नरिवल, अदुवा, मुला, स्याउ, केरा, सुन्तलालगायतका सामग्री राखेर नदी, तलाउ तथा जलाशयको किनारमा पुग्छन् । पानीमा उभिएर अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिँदै परिवारको कल्याण र समृद्धिको कामना गरिन्छ ।

चौथो दिन अर्थात् सप्तमीको बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि छठ पर्वको विधिवत् समापन हुन्छ । यसलाई पारण भनिन्छ । बिहानैदेखि नदी किनारमा भेला भएका व्रतालुले उदाउँदो सूर्यलाई जल, दूध तथा पूजा सामग्री अर्पण गरी व्रत सम्पन्न गर्छन् । त्यसपछि प्रसाद वितरण गर्ने र परिवार तथा आफन्तसँग खुसी साटासाट गर्ने परम्परा छ ।

यस वर्ष छठ पर्वअन्तर्गत कात्तिक २८ गते शनिबार खरना विधि गरिनेछ । कात्तिक २९ गते आइतबार साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएर पूजा गरिनेछ भने कात्तिक ३० गते सोमबार बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि पर्व सम्पन्न हुनेछ ।

अस्ताउँदो सूर्यलाई पनि उत्तिकै सम्मान : छठको विशिष्ट दर्शन
छठ पर्वको सबैभन्दा विशिष्ट पक्ष भनेको अस्ताउँदो सूर्यलाई पनि उत्तिकै श्रद्धा र सम्मानका साथ अर्घ्य दिनु हो । सामान्यतः मानिसले उदाउँदो सूर्यलाई नयाँ आशा, ऊर्जा र सफलताको प्रतीकका रूपमा लिने गर्छन् । तर छठले अस्ताउँदै गरेको सूर्यप्रति पनि समान श्रद्धा व्यक्त गर्न सिकाउँछ ।

यो परम्परा केवल धार्मिक कर्मकाण्डमा सीमित छैन । यसमा जीवनको एउटा गहिरो दर्शन लुकेको छ । शक्ति, सामर्थ्य र वैभवमा हुँदा मात्र होइन, जीवनको अवसान, कठिनाइ र कमजोर अवस्थालाई पनि सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश छठले दिन्छ ।

उदाउँदो सूर्यले नयाँ सुरुवात र सम्भावनाको प्रतिनिधित्व गर्छ भने अस्ताउँदो सूर्यले समयको चक्र, परिवर्तन र निरन्तरताको बोध गराउँछ ।

आजको समाजमा सफलता, पद, प्रतिष्ठा र शक्तिलाई मात्र सम्मान गर्ने प्रवृत्ति बढिरहेका बेला छठको यो धार्मिक दर्शन अझ अर्थपूर्ण देखिन्छ । जीवनमा सबै अवस्था स्थायी हुँदैनन् ।

आज उदाएको सूर्य भोलि अस्ताउँछ र अस्ताएको सूर्य फेरि उदाउँछ । त्यसैले शक्ति र सफलताको घमण्ड नगरी समय, प्रकृति र जीवनको परिवर्तनलाई स्वीकार गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश यस पर्वले दिन्छ ।

सूर्यलाई जीवनको आधार मान्ने धार्मिक तथा वैज्ञानिक दृष्टिकोणबीच पनि छठ पर्वले एउटा सम्बन्ध स्थापित गरेको देखिन्छ । पृथ्वीमा प्रकाश, ताप र ऊर्जाको प्रमुख स्रोत सूर्य हो ।

वनस्पतिको वृद्धि, कृषि उत्पादन, जलचक्र र मानव जीवनको निरन्तरतामा सूर्यको महत्त्वपूर्ण भूमिका छ । यही कारण प्राचीन समयदेखि नै विभिन्न सभ्यतामा सूर्यलाई देवताका रूपमा पूजा गर्ने परम्परा रहँदै आएको छ ।

हिन्दू धर्मशास्त्रमा सूर्यलाई प्रत्यक्ष देवता अर्थात् आफ्नै आँखाले देख्न सकिने देवताका रूपमा व्याख्या गरिएको छ । सूर्यलाई आरोग्य, तेज, शक्ति, ज्ञान र जीवनको स्रोत मानिन्छ ।

वैदिक परम्परामा सूर्यदेवको स्तुति गर्दै मानव जीवनको कल्याण र आरोग्यको कामना गरिन्छ । गायत्री मन्त्रमा समेत सविता अर्थात् सूर्यको दिव्य तेजबाट बुद्धि र चेतना जागृत होस् भन्ने प्रार्थना गरिएको छ ।

छठ पर्वमा सूर्यका साथै छठी माताको पूजा गरिन्छ । धार्मिक मान्यताअनुसार छठी मातालाई सन्तानको रक्षा गर्ने, परिवारमा सुखशान्ति प्रदान गर्ने तथा सन्तानको दीर्घायु र कल्याण गर्ने देवीका रूपमा श्रद्धा गरिन्छ ।

कतिपय परम्परामा छठी मातालाई प्रकृति र मातृशक्तिसँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ । त्यसैले यस पर्वमा सन्तानको सुख, परिवारको समृद्धि र समाजको कल्याणका लागि विशेष प्रार्थना गरिन्छ ।

प्रकृति, शुद्धता र वातावरण संरक्षणको सन्देश
छठ पर्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष प्रकृतिप्रतिको सम्मान हो । यस पर्वमा प्रयोग हुने अधिकांश पूजा सामग्री प्रकृतिबाट प्राप्त हुने वस्तु हुन् । बाँसका सुप र डालो, माटाका भाँडा, फलफूल, उखु, अदुवा, मुला, नरिवल तथा अन्य कृषि उपजलाई प्रसादका रूपमा चढाइन्छ । यसले प्रकृति र मानव जीवनबीचको अन्तरसम्बन्धलाई उजागर गर्छ ।

नदी, पोखरी तथा जलाशयको किनारमा उभिएर पूजा गरिने भएकाले पानीको महत्त्वलाई पनि यस पर्वले विशेष रूपमा स्थापित गरेको छ । जल, जमिन, हावा र सूर्यबिना मानव जीवन सम्भव छैन भन्ने प्राकृतिक सत्यलाई छठको धार्मिक अनुष्ठानले व्यवहारमै प्रस्तुत गर्छ ।

छठमा पूजा गर्नुअघि घर, आँगन, भान्सा र पूजास्थल सफा राख्ने परम्परा छ । प्रसाद तयार पार्दा शुद्धता र सरसफाइमा विशेष ध्यान दिइन्छ । व्रतालुले सात्त्विक भोजन ग्रहण गर्छन् ।

कतिपय परिवारमा छठका लागि छुट्टै चुलो र भान्साको व्यवस्था गरिन्छ । यी अभ्यासले व्यक्तिगत स्वच्छता, खाद्य शुद्धता र सामूहिक सरसफाइको महत्त्वलाई पनि स्थापित गर्छन् ।

तर विडम्बना, छठ मनाइने कतिपय नदी तथा जलाशय आज प्रदूषणको चपेटामा छन् । काठमाडौँको बागमती, विष्णुमती र अन्य नदीमा ढल, फोहोर तथा प्रदूषित पानीको समस्या वर्षौंदेखि कायम छ ।

वर्षमा एकपटक छठका लागि घाट सफा गरेर मात्र नदीको धार्मिक महत्त्व र पवित्रता जोगिँदैन । नदीलाई वर्षभरि स्वच्छ राख्न राज्य, स्थानीय तह, नागरिक समाज र आम नागरिक सबैको जिम्मेवारी उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

छठको नाममा घाट सजाउने तर बाँकी समय नदीमा फोहोर फाल्ने प्रवृत्तिको अन्त्य हुनुपर्छ । धार्मिक आस्था र वातावरण संरक्षणलाई अलग-अलग विषयका रूपमा होइन, एकअर्काका परिपूरकका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ । छठले सिकाउने शुद्धता पूजा सामग्री र व्रतालुको शरीरमा मात्र सीमित हुनुहुँदैन, पूजा गरिने नदी र जलाशय पनि स्वच्छ हुनुपर्छ ।

सामाजिक एकता र सांस्कृतिक सहअस्तित्वको पर्व
छठ पर्वको अर्को सुन्दर पक्ष यसको सामूहिकता हो । यस पर्वमा जातीय, भाषिक, आर्थिक तथा सामाजिक विभेदभन्दा माथि उठेर मानिसहरू एकै ठाउँमा भेला हुन्छन् ।

घाटमा धनी–गरिब, उच्च–निम्न र विभिन्न समुदायका मानिसहरू एउटै धार्मिक वातावरणमा सहभागी हुन्छन् । व्रतालुलाई सहयोग गर्ने, प्रसाद वितरण गर्ने, घाट निर्माण गर्ने र सरसफाइ गर्ने काममा स्थानीयवासीको सामूहिक सहभागिता देखिन्छ ।

छठ पर्वमा पुरुष र महिलाको सहभागिता उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । विशेषगरी महिलाहरूले कठोर व्रत र पूजाको नेतृत्व गर्ने भए पनि परिवारका सबै सदस्यले तयारीदेखि पूजा सम्पन्न हुँदासम्म सहयोग गर्छन् । यसले पारिवारिक एकता, पुस्तान्तरण र सांस्कृतिक निरन्तरतामा योगदान पुर्यालउँछ ।

तराई–मधेशमा पुस्तौँदेखि मनाइँदै आएको छठ अहिले काठमाडौँ उपत्यकासहित पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा पनि विस्तार भइरहेको छ ।

बसाइँसराइ, अन्तरसमुदायिक सम्बन्ध, सांस्कृतिक आदानप्रदान र सहरी जीवनशैलीले पनि यसको विस्तारमा भूमिका खेलेका छन् । यसले नेपालको सांस्कृतिक विविधता कुनै विभाजनको कारण नभई राष्ट्रिय एकताको आधार बन्न सक्छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ ।

धर्म र संस्कृतिका नाममा समाजमा विभाजन र अविश्वास बढिरहेका बेला छठजस्ता पर्वले साझा आस्था, आपसी सम्मान र सहअस्तित्वको महत्त्व सम्झाउँछन् ।

एउटा समुदायको पर्व अर्को समुदायका लागि पनि सम्मान, सहभागिता र सांस्कृतिक परिचय बुझ्ने अवसर बन्न सक्छ । यही नै बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुधार्मिक नेपालको वास्तविक सुन्दरता हो ।

व्यवस्थापनमा स्थानीय तहको जिम्मेवारी
काठमाडौँमा छठ पर्वको विस्तारसँगै यसको व्यवस्थापनमा स्थानीय सरकारको भूमिका पनि बढेको छ । हजारौँ भक्तजन एकैपटक नदी तथा जलाशयका किनारमा पुग्ने भएकाले घाट निर्माण र सजावट मात्र पर्याप्त हुँदैन । सुरक्षा, सरसफाइ, खानेपानी, शौचालय, प्रकाश, प्राथमिक उपचार, भीड व्यवस्थापन तथा आकस्मिक उद्धारको तयारी पनि आवश्यक हुन्छ ।

विशेषगरी साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिने र बिहान उदाउँदो सूर्यको पूजा गर्ने समयमा घाटमा अत्यधिक भीड हुने भएकाले सुरक्षा निकाय र स्थानीय तहबीच समन्वय हुनुपर्छ ।

नदी किनारमा बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र महिलाको सुरक्षालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । पानीको गहिराइ, चिप्लो किनार तथा सम्भावित दुर्घटनालाई ध्यानमा राखेर आवश्यक सुरक्षा व्यवस्था मिलाउनु जरुरी छ ।

त्यस्तै, पूजा सम्पन्न भएपछि घाटमा प्रयोग भएका सामग्री, प्लास्टिक, खाद्यवस्तुका अवशेष र अन्य फोहोर उचित व्यवस्थापन गर्नुपर्छ ।

धार्मिक उत्सवको नाममा नदी किनारलाई थप प्रदूषित बनाउने छुट कसैलाई हुनुहुँदैन । स्थानीय तहले छठ पूजा व्यवस्थापन समितिसँग सहकार्य गरेर पर्वअघि र पर्वपछि पनि सरसफाइ अभियानलाई निरन्तरता दिनुपर्छ ।

छठ पर्व केवल सूर्यलाई अर्घ्य दिने धार्मिक अनुष्ठान होइन । यो प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता, जीवनप्रतिको सम्मान, पारिवारिक सुख, सामाजिक सद्भाव र मानवीय अनुशासनको साझा अभिव्यक्ति हो ।

अस्ताउँदो सूर्यलाई सम्मान गर्दै उदाउँदो सूर्यको स्वागत गर्ने यस पर्वले निराशाबीच आशा, कठिनाइबीच धैर्य र विभाजनबीच एकताको सन्देश दिन्छ ।

काठमाडौँका १७ स्थानमा निर्माण भइरहेका घाटहरू यस वर्ष धार्मिक आस्थाका केन्द्र मात्र बन्ने छैनन्, नेपालको बहुसांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक सहअस्तित्वका जीवन्त प्रतीकसमेत बन्नेछन् । तर यसको वास्तविक सार घाटमा बत्ती बाल्नु र पूजा गर्नुमा मात्र सीमित हुनुहुँदैन ।

नदी सफा राख्ने, प्रकृतिको संरक्षण गर्ने, सबै धर्म र संस्कृतिको सम्मान गर्ने तथा समाजमा समानता र सद्भाव कायम गर्ने व्यवहारमा पनि छठको सन्देश देखिनुपर्छ ।

अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएर जीवनका कठिनाइलाई स्वीकार गर्ने र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएर नयाँ आशाको स्वागत गर्ने छठ पर्वले मानव जीवनमा निरन्तरता, धैर्य र सकारात्मकताको महत्त्व स्मरण गराउँछ ।

यही धार्मिक, सांस्कृतिक र दार्शनिक विशेषताका कारण छठ आज तराई–मधेशको सीमाबाट बाहिर निस्केर राष्ट्रिय पहिचान, आस्था र एकताको साझा पर्वका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ ।